नियमित तपासणी, संतुलित आहार आणि व्यायामातून मधुमेहावर नियंत्रण शक्य; जागतिक मधुमेह दिनानिमित्त डॉ. अतुल शिंदे यांचे नागरिकांना आरोग्यदायी जीवनशैलीचे आवाहन १४ नोव्हेंबर जागतिक मधुमेह दिन विशेष
अंबाजोगाई प्रतिनिधी :
मधुमेह हा आजच्या काळातील एक गंभीर आणि वेगाने वाढणारा आरोग्यविषयक प्रश्न बनला आहे. बदलती जीवनशैली, चुकीच्या आहाराच्या सवयी, शारीरिक हालचालींचा अभाव, वाढता मानसिक ताण आणि अपुरी झोप यांमुळे मधुमेहाचा धोका दिवसेंदिवस वाढत आहे. विशेष म्हणजे, अनेक नागरिकांना आपल्याला मधुमेह असल्याची माहितीच नसते. त्यामुळे आजाराचे निदान उशिरा होते आणि शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांवर त्याचे गंभीर परिणाम दिसू लागतात. या पार्श्वभूमीवर १४ नोव्हेंबर रोजी साजरा होणाऱ्या जागतिक मधुमेह दिनानिमित्त “मधुमेहावर नियंत्रण, आरोग्यपूर्ण जीवनाचे संरक्षण” हा संदेश देत नागरिकांनी आपल्या आरोग्याबाबत जागरूक राहण्याचे आवाहन मधुमेहतज्ज्ञ तथा योगेश्वरी डायबिटिस केअर सेंटरचे संचालक डॉ. अतुल शिंदे यांनी केले आहे.
जागतिक मधुमेह दिन हा इन्सुलिनच्या शोधात महत्त्वपूर्ण योगदान देणारे शास्त्रज्ञ डॉ. फ्रेडरिक बॅन्टिंग यांच्या जन्मदिनानिमित्त साजरा केला जातो. इन्सुलिनच्या शोधामुळे जगभरातील कोट्यवधी मधुमेह रुग्णांना जीवनदान मिळाले. या दिवसाचा प्रमुख उद्देश मधुमेहाविषयी जनजागृती करणे, त्याचे लवकर निदान करणे आणि योग्य उपचारांद्वारे आजार नियंत्रणात ठेवण्याचे महत्त्व समाजापर्यंत पोहोचवणे हा आहे.
मधुमेह म्हणजे नेमके काय?
मधुमेह हा शरीरातील इन्सुलिन या हार्मोनच्या कमतरतेमुळे किंवा इन्सुलिन योग्य प्रकारे कार्य न केल्यामुळे होणारा आजार आहे. इन्सुलिन शरीरातील रक्तातील ग्लुकोज अर्थात साखरेचे प्रमाण नियंत्रित ठेवण्याचे महत्त्वपूर्ण काम करते. मात्र, इन्सुलिनची निर्मिती कमी झाली किंवा शरीरात इन्सुलिन प्रतिकार निर्माण झाला, तर रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढते. याचा परिणाम शरीरातील विविध अवयवांवर होऊ शकतो.
मधुमेहाचे तीन प्रमुख प्रकार
मधुमेहाचे प्रामुख्याने तीन प्रकार आहेत. टाइप-१ मधुमेह हा लहान वयात किंवा तरुणपणी आढळू शकतो. यामध्ये शरीरात इन्सुलिनची निर्मिती अत्यंत कमी किंवा बंद होते. टाइप-२ मधुमेह हा सर्वाधिक आढळणारा प्रकार असून चुकीचा आहार, लठ्ठपणा, शारीरिक हालचालींचा अभाव, ताणतणाव आणि अनुवंशिकता यांसारख्या घटकांशी त्याचा संबंध असतो. गर्भावस्थेतील मधुमेह हा गर्भधारणेदरम्यान प्रथमच आढळून येतो. या प्रकारात योग्य वैद्यकीय देखरेख आणि नियमित तपासणी अत्यंत आवश्यक असते.
भारतीयांमध्ये मधुमेहाचा धोका अधिक का?
भारतामध्ये मधुमेहाचे प्रमाण चिंताजनक पातळीवर पोहोचत आहे. भारतीयांमध्ये इन्सुलिन प्रतिकाराची प्रवृत्ती तुलनेने अधिक दिसून येते. त्यातच बैठी जीवनशैली, जंक फूडचे वाढते सेवन, गोड पदार्थांचे अतिसेवन, शारीरिक व्यायामाचा अभाव, मानसिक ताण आणि झोपेच्या अनियमित सवयी यांमुळे मधुमेहाचा धोका वाढतो. मधुमेह होण्यापूर्वीची स्थिती म्हणजेच प्री-डायबेटिस असणाऱ्या नागरिकांची संख्याही मोठी आहे. या टप्प्यावर योग्य जीवनशैली स्वीकारल्यास टाइप-२ मधुमेहाचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मधुमेहामुळे शरीरातील महत्त्वाच्या अवयवांना धोका!
मधुमेह हा केवळ रक्तातील साखर वाढण्याचा आजार नाही, तर तो हळूहळू शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या अवयवांचे नुकसान करू शकतो. रक्तातील साखर दीर्घकाळ नियंत्रणाबाहेर राहिल्यास डोळ्यांची दृष्टी कमी होणे किंवा अंधत्व येणे, मूत्रपिंड निकामी होणे, हृदयविकाराचा झटका येणे, रक्तवाहिन्यांचे नुकसान होणे तसेच पायांच्या नसांवर आणि रक्तपुरवठ्यावर परिणाम होणे अशा गंभीर समस्या निर्माण होऊ शकतात. काही रुग्णांमध्ये पायातील जखमा आणि संसर्ग वाढल्यास पाय कापण्याची वेळही येऊ शकते.
वैद्यकीय संशोधनानुसार, HbA1c या दीर्घकालीन रक्तातील साखरेच्या मापकात १ टक्क्याने घट झाल्यास मधुमेहाशी संबंधित डोळे, मूत्रपिंड आणि हृदयाच्या गुंतागुंतींचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी होण्यास मदत होते.
मधुमेह टाळण्यासाठी आणि नियंत्रणासाठी जीवनशैलीत बदल आवश्यक!
मधुमेहाचा धोका कमी करण्यासाठी तसेच मधुमेह नियंत्रणात ठेवण्यासाठी काही महत्त्वाच्या गोष्टींचे पालन करणे गरजेचे आहे. संतुलित आणि पौष्टिक आहार घ्यावा. साखर, मैदा, तेलकट व तळलेले पदार्थ तसेच पांढऱ्या तांदळाचे अतिसेवन टाळावे. दररोज किमान ३० मिनिटे चालणे, योगासने किंवा सायकलिंग यांसारखा व्यायाम करावा. नियमितपणे उपाशीपोटी आणि जेवणानंतरच्या रक्तातील साखरेची तपासणी करावी. डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार दर तीन ते सहा महिन्यांनी HbA1c तपासणी करावी.
तणाव कमी करण्यासाठी ध्यान, प्राणायाम आणि आवडीचे छंद जोपासावेत. मद्यपान व धूम्रपान टाळावे. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे डॉक्टरांनी दिलेली औषधे नियमित आणि वेळेवर घ्यावीत. वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय औषधे बंद करू नयेत.
जागरूकता हाच मधुमेह नियंत्रणाचा पहिला टप्पा!
मधुमेहाचे वेळीच निदान झाल्यास आणि योग्य उपचार घेतल्यास भविष्यातील अनेक गंभीर गुंतागुंती टाळता येऊ शकतात. नियमित तपासणी, संतुलित आहार, योग्य वजन, नियमित व्यायाम आणि औषधोपचार यांचा समन्वय साधणे आवश्यक आहे. मधुमेह असलेल्या रुग्णांनी केवळ रक्तातील साखरच नव्हे, तर रक्तदाब आणि कोलेस्टेरॉल यांचेही नियंत्रण ठेवले पाहिजे.
“मधुमेहावर नियंत्रण, आरोग्यपूर्ण जीवनाचे संरक्षण” हा केवळ जागतिक मधुमेह दिनाचा संदेश नसून प्रत्येकाने आपल्या दैनंदिन जीवनात स्वीकारण्याचा संकल्प आहे. आपण स्वतःच्या आरोग्याबाबत सजग झालो, तर आपल्या कुटुंबाचे, समाजाचे आणि देशाचे आरोग्य अधिक सक्षम बनवू शकतो. मधुमेहाला घाबरू नका, त्याकडे दुर्लक्षही करू नका; वेळेवर तपासणी करा, योग्य उपचार घ्या आणि निरोगी जीवनशैली स्वीकारा,” असे आवाहन डॉ. अतुल शिंदे यांनी केले आहे.
डॉ. अतुल शिंदे
मधुमेहतज्ज्ञ
संचालक : योगेश्वरी डायबिटिस केअर सेंटर
About The Author
